ล้านนา หรือ ลานนา ?

ข้อถกเถียงนี้เกิดจากในอดีตธรรมเนียมการเขียนไม่เคร่งครัดการใส่วรรณยุกต์ คัมภีร์ใบลานจำนวนมากจึงมีทั้งคำ "ล้านนา" และ "ลานนา" ปรากฏอยู่ มีหลักฐานว่าในภายหลัง คือช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ ๒๑ อักษรธรรมล้านนาจึงมีรูปวรรณยุกต์ อย่างไรก็ตามผู้คนในช่วงนั้นยังคงเคยชินกับการใส่หรือไม่ใส่วรรณยุกต์ก็ได้ จึงเป็นที่เข้าใจกันว่า ธรรมเนียมการเขียนแบบไม่ต้องกำกับวรรณยุกต์โท แต่ให้อ่านออกเสียงแบบวรรณยุกต์โทกำกับ ธรรมเนียมนี้มีสืบมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ล้านนา มีศัพท์ที่มีภาษาบาลีกำกับ โดยสืบพบจากท้ายคัมภีร์ใบลานจากเมืองน่านและที่อื่นๆ อีก จำนวนไม่น้อยกว่า ๕๐ แห่ง ในภาษาบาลีว่า "ทสลกฺขเขตฺตนคร อ่านว่า (ทะ-สะ-ลัก-ขะ-เขต-ตะ-นะ-คอน) แปลความได้ว่า "เมืองสิบแสนนา หมายถึงดินแดนที่มีจำนวนที่นานับล้าน เป็นคำคู่กับเมืองหลวงพระบางที่ชื่ออาณาจักร"ล้านช้าง" คือดินแดนที่มีช้างนับล้านตัว หรือช้างร้อยหมื่น
ตั้งแต่ พ.ศ ๒๕๑๐ เป็นต้นมา ในหมู่นักวิชาการระดับสูงจำนวนหนึ่งพบคำว่า"ล้านนา"เป็นคำที่ถูกต้องแล้ว และชัดเจนมากขึ้นเมื่อ ดร.ฮันส์ เพนธ์เสนอบทความใน พ.ศ.๒๕๒๓ ยืนยันการพบคำล้านนาในศิลาจารึกวัดเชียงสา ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร ได้ตรวจสอบศิลาจารึกดังกล่าวแล้วเห็นว่า มีคำ "ล้านนา" คู่กับคำว่า"ล้านช้าง"จริง จึงเสนอให้ใช้คำ"ล้านนา" แทนคำ "ลานนา" ใน พ.ศ.๒๕๒๖ ความเห็นนี้สอดคล้องกับนักวิชาการในจังหวัดเชียงใหม่ที่เสนอให้ใช้"ล้านนาไทย" เป็นชื่อหนังสืออนุสรณ์พระราชพิธีเปิด พระบรมราชานุสาวรีย์สามกษัตริย์ที่เชียงใหม่ พ.ศ.๒๕๒๖-๒๕๒๗ หลังจากนั้นมา คำ "ล้านนา" ก็เป็นที่ยอมรับกันอย่างแพร่หลาย
อย่างไรก็ตาม ใน ช่วงพ.ศ. ๒๕๓๐ มีการโต้เถียงในเรื่องนี้กันอีกครั้งหนึ่ง และคณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยโดยมีศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร เป็นประธานการสอบชำระ ได้ให้ข้อยุติว่า คำ "ล้านนา" เป็นคำที่ถูกต้องแล้ว 
(เรียบเรียงจากทิว วิชัยขัทคะ)

เดือน ๗ เหนือ (ราวเมษายน)

 สงกรานต์... ปี๋ใหม่เมือง
 รดน้ำดำหัว...แสดงความกตัญญูต่อผู้ใหญ่
 สืบชะตา...ต่ออายุให้ยืนยาว

เดือน ๘ เหนือ (ราวพฤษภาคม)

 ขึ้นพระธาตุ สรงน้ำพระธาตุ...  เดินทางจาริกแสวงบุญ

เดือน ๙ เหนือ (ราวมิถุนายน)

 เลี้ยงผีปู่ย่า...ผีประจำตระกูล
 เลี้ยงผีขุนน้ำ...ผีแห่งต้นน้ำลำธาร
 ฟ้อนผีมดผีเมง...ผีบรรพบุรุษ
 จิบอกไฟ...จุดบ้องไฟเพื่อเป็นพุทธบูชา
 เข้าอินทขิล...เสาสะดือของเมืองเชียงใหม่

 

เดือน ๑๐ (ราวกรกฎาคม)

เข้าพรรษา...รักษาศีล พระสงฆ์จำวัด
แรกนา...ไถนาครั้งแรกเพื่อสิริมงคล

เดือน ๑๑ (ราวสิงหาคม)

 เอามื้อปลูกนา...ร่วมแรงร่วมใจ  ดำนาปลูกข้าว
 ฟังธัมม์...การเทศน์แบบล้านนา
 สู่ขวัญควาย...หลังการปลูกข้าวไถนา

เดือน ๑๒ (ราวเดือนกันยายน)

 จาคะข้าว...บริจาคทานแก่ผู้รักษาศีล
 วัน ๑๒ เพง...ทานหาคนตาย
 ทานสลาก...ตานก๋วยสลาก อุทิศส่วนกุศล 

เดือนเกี๋ยงเหนือ (ราวตุลาคม)

 ออกพรรษา...สงฆ์ปวารณา/ใส่บาตรเทโว
 ทอดกฐิน...งานบุญใหญ่
 ทอดผ้าป่า...ทอดผ้า ๓ ลักษณะ
 ทานทอด...ทิ้งทานแก่พระสงฆ์และคนยาก

เดือนยี่ (ราวพฤศจิกายน)

 เดือนยี่เป็ง...เล่นบอกไฟ ฟังเทศน์
 ลอยโขมด...ล่องสะเพา ขอขมาพระแม่คงคา
 ตั้งธรรมหลวง...ฟังเทศน์มหาชาติ

 

เดือน ๓ (ราวเดือนธันวาคม)

เกี่ยวข้าวเอาเฟือง...ลงแขกเกี่ยวข้าว
 สู่ขวัญข้าว...ขอขมาและขอบคุณแม่โพสพ   เทพีแห่งข้าว
 เข้าโสสานกัมม์...พระสงฆ์บำเพ็ญเคร่งครัด

เดือน ๔ (ราวมกราคม)

ทานหลัวผิงไฟพระเจ้า...จุดไฟผิงแก่พระพุทธรูป
ทานข้าวหลาม-ข้าวจี่...ทานข้าวใหม่แด่พระสงฆ์ 

เดือน ๕ เหนือ (ราวกุมภาพันธ์)

ปอยลูกแก้ว/ปอยน้อย...บรรพชาสามเณร

เดือน ๖ เหนือ (ราวมีนาคม)

 ปอยหลวง...เฉลิมฉลองเสนาสนะ  ที่สร้างในวัด
 ปอยข้าวสังฆ์...อุทิศส่วนกุศลแก่ญาติผู้ตายโหง
 ปอยล้อ...งานบุญในการประชุมเพลิง  พระภิกษุสงฆ์